Rozwój lecznictwa przeciwbólowego w Polsce
A history of pain management in Poland
Jerzy Garstka
Zakład Anestezjologii i Leczenia Bólu, Instytut Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Akademia Medyczna, Poznań
Początek rozwoju nauki o bólu to okres II wojny światowej a szczególnie bezpośrednio po niej. W 1945 roku John J. Bonica (Seattle, USA) pisał, że złożona problematyka bólu wymaga ogromnej wiedzy i doświadczenia znacznie przekraczającego możliwości pojedynczej osoby [Bonica, 1990a]. Ten sam John J. Bonica w 1953 roku opublikował fundamentalne dzieło o bólu "The Management of Pain" (Postępowanie w bólu) [Bonica, 1953], a w 1960 roku zaproponował i wprowadził w życie działalność wielospecjalistycznej (interdyscyplinarnej) Kliniki Leczenia Bólu [Bonica, 1974; 1976, 1990b]. John J. Bonica jest też inicjatorem i założycielem w 1974 roku Międzynarodowego Towarzystwa Leczenia Bólu (The International Association for the Study of Pain, IASP) [Bonica, 1990b]. Osiągnięcia te w wielu miejscach, w tym również w Polsce, leżały u podstaw zainteresowania problematyką leczenia bólu.
Działalność Lecznicza
Początki rozwoju lecznictwa przeciwbólowego w Polsce sięgają końca lat sześćdziesiątych. Zapoczątkowany był przez anestezjologów, którym problem zwalczania bólu był zawsze bliski. W tym czasie, w Instytucie Onkologii w Gliwicach, dr Bolesław Rutkowski rozpocząl stosowanie pentazocyny łącznie z hydroksyzyną u chorych cierpiących z powodu bólu nowotorowego. Uzyskane wyniki leczenia, przedstawił na Sympozium w Poznaniu, które poświęcone było stosowaniu nowych środków przeciwbólowych w anestezjologii. Był to rok 1972, a organizatorem tego spotkania był Oddział Poznański Towarzystwa Anestezjologów Polskich [Garstka i Rutkowski, 1987].
Pierwsze próby leczenia bólu za pomocą metod fizykalnych przeprowadzono w 1972 roku w Instytucie Onkologii w Gliwicach, u chorych cierpiących z powodu nowotworu. Rok później, w październiku 1973 roku, w tymże Instytucie, została oficjalnie powołana pierwsza w Polsce poradnia przeciwbólowa.
W roku 1975 powstała następna poradnia przeciwbólowa w Warszawie [Borzęcki i wsp., 1977a,b], która w 1977 roku zorganizowała pierwszy kurs w zakresie patofizjologii i leczenia bólu [Kamiński i Borzęcki, 1979]. W latach następnych 1976-1978 powołane zostały poradnie leczenia bólu w Katowicach, Poznaniu [Garstka, 1985], Krakowie, Łodzi. Według danych z ankiet osobowych członków Sekcji Badania i Leczenia Bólu, na terenie całego kraju działa obecnie około 80 poradni leczenia bólu [Garstka i Rutkowski, 1987]. Liczba ta nie obejmuje poradni prywatnych. Większa liczba poradni przypada na regiony przemysłowe. Większość poradni prowadzona jest przez anestezjologów, a tylko kilka obsługują neurolodzy. W przeważającej części są to poradnie jednoosobowe, posługujące się jedną lub kilkoma metodami leczenia. Najczęściej stosowane są: akupunktura, elektrostymulacja, leczenie laserem, blokady, psychoterapia, rzadziej gangliolizy zwojów nerwowych i termolezja. Interdyscyplinarnych poradni w naszym kraju działa zaledwie kilka. Mieszczą się one najczęściej w ośrodkach akademickich lub przy wielodyscyplinarnych poradniach miejskich i wojewódzkich. W skład takich zespołów wchodzą najczęściej: anestezjolog, neurolog, psycholog, lekarz rehabilitacji oraz konsultanci: ortopeda, radiolog, psychiatra, neurochirurg, reumatolog, a w razie potrzeby inni specjaliści. Działalność lecznicza poradni przeciwbólowych dotyczy wszystkich zespołów bólowych, począwszy od zespołów bólowych kręgosłupa, bólów głowy, barku, bólów neuropatycznych i bólu nowotworowego. W ostatnich miesiącach zakres działania poradni przeciwbólowych uległ znacznemu ograniczeniu w związku z restrykcyjnym stanowiskiem Kas Chorych. Zorganizowano natomiast w ostatnich latach około 60 poradni opieki paliatywnej i leczenia bólu nowotworowego (prof. J. Łuczak - informacja ustna).
W Polsce nie istnieje dotychczas żadna regulacja prawna dotycząca organizacji poradni leczenia bólu.
Działalność naukowa
Sekcja Badania i Leczenia Bólu przy Towarzystwie Anestezjologów Polskich została powołana w 1976 roku, tj. dwa lata po utworzeniu Międzynarodowego Towarzystwa Leczenia Bólu, IASP, i zrzeszała początkowo 14 członków. Byli to: M. Borzęcki, J. Dobrogowski, J. Garstka, M. Hilgier, J. Kącki, M. Kowalczyk, A. Kurzbaner, M. Kuś, T. Niedziałkowska, J. Otto, B. Rutkowski, K. Sedlak, B. Szatanik, A. Szczudlik. W niedługim czasie po utworzeniu tej sekcji, utworzono podobną sekcję przy Polskim Towarzystwie Neurologicznym. W 1978 roku powołano Komisję Patofizjologii Bólu przy Komitecie Nauk Neurologicznych Polskiej Akademii Nauk, której zadaniem była koordynacja działalności naukowej pomiędzy zespołami badawczymi i klinicznymi zajmującymi się leczeniem bólu ostrego i przewlekłego [Garstka i Rutkowski, 1987].
W 1990 roku powstało Polskie Towarzystwo Badania Bólu, będące faktycznie polskim oddziałem Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (Polish Chapter of IASP) zrzeszające 198 członków różnych specjalności. Towarzystwo zarejestrowane zostało w Sądzie Wojewódzkim w Poznaniu. W 1993 roku Polskie Towarzystwo Badania Bólu przystąpiło do Europejskiej Federacji Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (European Federation of IASP Chapters, EFIC). Zgodnie z obowiązującymi zasadami, Przewodniczący Polskiego oddziału wchodzi w skład Kolegium tej organizacji, tj. EFIC. Zadaniem tej Federacji jest umożliwienie współpracy w zakresie szkoleń i wymiany doświadczeń naukowych i klinicznych pomiędzy lekarzami zajmującymi się leczeniem bólu w różnych krajach.
Polski Oddział Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu (Polish Chapter of IASP) został powołany na VI Światowym Kongresie Bólu w Adelajdzie, Australia, w kwietnu 1990 r. Jego pierwszym przewodniczącym został doc. dr Jerzy Garstka.
Działalność naukowo-szkoleniowa Sekcji Badania Bólu przy Towarzystwie Anestezjologów Polskich rozwijała się od samego początku jej istnienia, tj. od 1976 roku [Garstka, 1985]. Pierwsze Sympozjum o charakterze międzynarodowym odbyło się w 1978 roku w Gdańsku. Inicjatorem i organizatorem tego sympozjum był doc. dr hab. med. Aleksander Lewiński, który był także inicjatorem i założycielem tej Sekcji oraz jej pierwszym przewodniczącym. W tym pierwszym sympozjum uczestniczyło ponad 200 naukowców i lekarzy różnych dyscyplin medycyny z 18 krajów świata. Byli wśród nich wielce zasłużeni dla nauki o bólu i znani naukowcy ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, jak prof. dr J.J. Bonica, założyciel i pierwszy przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu z Seattle, prof. B.R. Fink, znany fizjopatolog i anestezjolog, prof. John Loeser, neurochirurg, współtwórca IASP-u, a obecnie past-prezydent, dyrektor Wielodyscyplinarnego Centrum Bólu na Uniwersytecie w Seattle, prof. C.R. Chapman z USA, prof. Prococci i prof. Delfino z Włoch oraz naukowcy z Anglii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Niemiec, Węgier i ówczesnego Związku Radzieckiego [Lewiński, 1979]. Tematyka obrad obejmowała: aspekty fizjologiczne, anatomiczne i psychologiczne bólu, algometrię w klinice i doświadczeniu oraz leczenie bólu. Wygłoszono łącznie 55 referatów, które dotyczyły najważniejszych zespołów bólowych i różnych metod ich zwalczania. Większość referatów wygłaszana była w języku angielskim. Wysoki poziom referatów i liczny udział w sympozjum wielu naukowców zagranicznych oraz to, że wykłady odbywały się w języku angielskim sprawił, że sympozjum zdobyło światowy rozgłos.
Prof. Mark Swerdlow w artykule "A preliminary history of Pain Relief Clinics in Europe" (Historia rozwoju klinik przeciwbólowych w Europie) opublikowanym w czasopiśmie "The Pain Clinic" w 1986 r. wymienił Gdańsk i Polskę jako miejsce, w którym odbyło się Sympozjum dotyczące bólu [Swerdlow, 1986]. Było to pierwsze doniesienie w piśmiennictwie zagranicznym o działalności Polskiej Sekcji Badania i Leczenia Bólu [Lewiński, 1978].
W maju 1973 roku na zebraniu Oddziału Poznańskiego Towarzystwa Anestezjologów Polskich doc. A. Lewiński wygłosił referat pt.: "Zastosowanie akupunktury w leczeniu bólu przewlekłego". Na tym samym zebraniu prof. O. Maierhofer z Wiednia przedstawił doniesienie o analgezji za pomocą akupunktury w zabiegach operacyinych, a dr med. Bolesław Rutkowski z Gliwic przedstawił swoje doświadczenie dotyczące zwalczania bólu przewlekłego za pomocą elektrostymulacji. Było to pierwsze posiedzenie naukowo-szkoleniowe dotyczące zastosowania akupunktury przez anestezjologów w Polsce [Garstka, 1985].
Doc. A. Lewiński jako jeden z pierwszych, w 1975 roku, oprócz dr B. Rutkowskiego [Lewiński, 1975a; Lewiński 1975b; Lewiński, 1978; Rutkowski i wsp., 1975] i M. Borzęckiego [Domżał i wsp., 1996; Kamiński i Borzęcki, 1979] opublikował w czasopiśmie "Anestezia, reanimacja i intensywna terapia" dwa artykuły dotyczące akupunktury. Pierwszy pt.: "Aktualne poglądy dotyczące akupunktury" [Lewiński, 1975b], drugi pt.: "Poglądy na mechanizm działania analgezji akupunkturowej". W tomie III "Problemy Współczesnej Chirurgii i Anestezjologii" pod redakcią prof. Adama Piskorza w 1978 r. opublikował on obszerny artykuł pt.: "Akupunktura: Fakty i Hipotezy" [Lewiński, 1978]. We wszystkich tych doniesieniach przybliżył polskiemu czytelnikowi nie tylko historię, mechanizm działania akupunktury, ale przytoczył aktualnie obszerne piśmiennictwo zagraniczne i polskie dotyczące tego zagadnienia. Następne konferencje naukowo-szkoleniowe organizowano łącznie z Sekcją Badania i Leczenia Bólu Polskiego Towarzystwa Neurologicznego oraz Komisją Patofizjologii Bólu Komitetu Nauk Neurologicznych Polskiej Akademii Nauk. Odbywały się one w Ustroniu-Jaszowcu (1981 r.), Baranowie, Radziejowicach, Reptach Śląskich, Poznaniu-Błażejewku (1985 r.), Łodzi (1986 r.), Gliwicach, Rudach Raciborskich (1988 r.) Popowie k. Warszawy (1989 r.), Zakopanem (1990 r.) [Garstka i Bowbelska, 1986; Garstka i Rutkowski, 1987]. Członkowie naszej Sekcji brali też czynny udział w międzynarodowych zjazdach i konferencjach naukowych.
W 1985 roku nawiązano współpracę pomiędzy Ośrodkiem Badania i Leczenia Bólu w Vicenza (Włochy), kierownym przez prof. Ruggiero Rizzi, a Komisją Patofizjologii Bólu Komitetu Nauk Neurologicznych PAN. Odbyły się dwie międzynarodowe konferencje naukowe. Pierwsza w Vercelli (Włochy) w 1987 r. i druga w Jabłonnie koło Warszawy w 1988 r. Członkowie Sekcji (Garstka, Hilgier) brali także udział jako wykładowcy w zorganizowanym przez ośrodek włoski w Vizenza, IV Międzynarodowym Praktycznym Kursie Doskonalącym w zakresie terapii bólu.
W ramach swojej działalności Polskie Towarzystwo Badania Bólu organizuje Międzynarodowe Konferencje w zakresie badania i leczenia bólu ostrego i przewlekłego. Dotychczas odbyło się 10 takich konferencji i trzy Zjazdy Polskiego Towarzystwa Badania Bólu.
Pierwszy Zjazd Polskiego Towarzystwa Badania Bólu z udziałem wielu uczestników zagranicznych odbył się w 1994 roku w Krakowie. Uczestniczyło w nim około 350 osób.
Drugi Zjazd Polskiego Towarzystwa Badania Bólu odbył się w Warszawie w 1997 roku. Uczestniczyło w nim około 200 członków Polskiego Towarzystwa Badania Bólu oraz wielu gości zagranicznych z całego świata. W tym czasie odbyło się w Warszawie posiedzenie Zarządu Głównego Międzynarodowego Towarzystwa Badania Bólu z siedzibą w Seattle, USA (Council Meeting of IASP). Uczestniczyło w nim 30 członków Zarządu Głównego z prezydentem IASP prof. Jean-Marie Bessonem na czele.
Trzeci Zjazd Polskiego Towarzystwa Badania Bólu odbył się w Katowicach-Szczyrku. Uczestniczyło w nim ponad 400 osób, w tym goście z Czech, Słowacji, Holandii, Szwecji i Wielkiej Brytanii.
Zgodnie z obowiązującymi zasadami wybrani członkowie Polskiego Towarzystwa Badania Bólu wchodzą w skład Władz Zarządu Europejskiej Federacji Towarzystwa IASP (Maciej Hilgier) i grup roboczych IASP, Tark Force of Ante Pain (Marian Kuś, Jerzy Garstka) oraz Rady Głównej IASP (Council Member of IASP, Jerzy Garstka).
Działalność dydaktyczna
Zakłady Leczenia Bólu Akademii Medycznych organizują i prowadzą szkolenia podyplomowe dwa razy w roku po 2 tygodnie w zakresie leczenia bólu ostrego i przewlekłego dla 8-12 osobowych grup lekarzy.
Szkolenie studentów na VI roku medycyny odbywa się w ramach nauczania anestezjologii i obejmuje 6 godzin wykładów i 16 godzin ćwiczeń i seminariów. Z przeprowadzonych ankiet wśród studentów medycyny Akademii Medycznych Krakowa i Poznania wynika, że absolwent polskich uczelni uzyskuje w ramach nauk podstawowych pewien zasób wiedzy o bólu. W programach nauczania anestezjologii i intensywnej terapii omawia się najczęściej leczenie bólu pooperacyjnego i inwazyjne metody leczenia bólu przewlekłego. Rzadko lub wcale nie omawia się psychologicznych aspektów bólu. Nauczanie studentów o bólu według respondentów jest niewystarczające [Kuś i Garstka, 1993]. Lekarze specjalizujący się w anestezjologii i intensywnej terapii odbywają obowiązkowy dwutygodniowy staż w poradni leczenia bólu.
Od 2000 roku Polskie Towarzystwo Badania Bólu wydaje własne czasopismo, kwartalnik "Ból". Prace dotyczące leczenia bólu ostrego i przewlekłego dotychczas publikowane były najczęściej w czasopiśmie "Anestezjologia i Intensywna Terapia".
Dotychczas ukazało się w Polsce kilka pozycji książkowych dotyczących patofizjologii bólu i jego leczenia opracowanych przez zespoły lekarzy z Krakowa [Dobrogowski i wsp., 1996], Warszawy [Domżał i wsp., 1996; Hilgier, 1995; Jarosz i Hilgier, 1997] i Poznania [Garstka, 1988; 1992].
Piśmiennictwo
Bonica JJ. Management of Pain. Lea and Febiger, Philadelphia, 1953.
Bonica JJ. History of Pain Concepts and Therapies, w. The Management of Pain. Lea and Febiger, Philadelphia, London, Wyd. II. 1990; 2-17.
Bonica JJ. Multidisciplinary /Interdisciplinary/ Pain Programs, w. The Management of Pain. Lea and Febiger, Philadelphia, London, Wyd. II. 1990; 197-208.
Bonica JJ. Organization and Function of Pain Clinic. Advances in Neurology, Raven Press, New York, 1974; 433-443.
Bonica JJ. Basic Principles in Managing Chronic Pain, Arch. Surg., 1976; 112: 783-788.
Borzęcki M, Kącki J, Kamiński B. Rok działalności Poradni Przeciwbólowej, Anest. Reanim. Intensywna Terapia, 1977a; 1: 67-72.
Borzęcki M, Kącki J, Wejner Br. Próba unowocześnienia dokumentacji chorych w Poradni Zakładu Anestezjologii AM w Warszawie. Pol. Tyg. Lek. 1977b; 17: 655-657.
Dobrogowski J, Kuś M, Sedlak K, Wordliczek J. Ból i jego leczenie. Springer PWN. Warszawa, 1996.
Domżał MD, Prusiński A, Szczudlik A, Zalewska B. Ból, podstawowy objaw w medycynie. PZWL, Warszawa, 1996.
Garstka J. Organizacje Poradni Leczenia Bólu. Materiały V Konferencji Naukowo-Szkoleniowej Sekcji Badania Bólu przy Towarzystwie Anestezjologów Polskich, 3-5.10.1985, Poznań-Błażejewko, 65-76.
Garstka J, Bowbelska J. Rozwój anestezjologii wielkopolskiej po II wojnie światowej. Materiały Naukowe Sympozium Historia Anestezjologii w Polsce. Kraków 21.02.1986; 106-112.
Garstka J, Rutkowski B. The development of the Pain Centers in Poland. Proceedings of the 1st Italian-Polish Meeting on Pain, Vercelli 2-5 April 1987; 118-119.
Garstka J. Fizjolpatologia i Leczenie Bólu, Wybrane Zagadnienia Anestezjologii i Intensywnej Terapii, pod red. W. Jurczyka, wyd. Akademia Medyczna, Poznań, 1988; 8: 297-313.
Garstka J. Znieczulenie przewodowe. Biblioteka Chirurga i Anestezjologa. PZWL, Warszawa, 1992.
Hilgier M. Blokady układu współczulnego. Alfa "Medica Press", Bielsko-Biała, 1995.
Jarosz J, Hilgier M. Leczenie bólów nowotworowych. Wyd. "Czelej" Lublin, 1997.
Kamiński B, Borzęcki M. Sprawozdanie z I kursu "Ból i jego zwalczanie" Poradnia Przeciwbólowa Zakładu Anestezjologii Akademii Medycznej w Warszawie, 5.IX.-31.X.1977; Anest. Reanim. Inten. Terap. 1979; 1: 108-109.
Kuś M, Garstka J. Ocena kształcenia studentów Wydziałów Lekarskich w zakresie leczenia bólu. Anest. Inten. Terap. 1993; 25: 61-66.
Lewiński A. Poglądy na mechanizm działania akupunkturo-analgezji. Anest. Reanim. Inten. Terap. 1975; 3: 473-481.
Lewiński A. Aktualne poglądy dotyczące akupunktury. Anest. Reanim. Inten. Terap. 1975 VII; 3: 467-471.
Lewiński A. Akupunktura: fakty, hipotezy. Problemy wspólczesnej chirurgii i anestezjologii pod red. Adama Piskorza, 1978; 281-292.
Lewiński A. Sprawozdanie z obrad I Sympozjum "Ból i jego zwalczanie", Gdańsk, 21-22.05.1978. Anest. Reanim. Inten. Terap. 1979; 1: 105-106
Rutkowski B, Adamus J, Niedziałkowska T, Katainy Zb, Otto J. Próba zastosowania akupunktury do analgezji chirurgicznej. Anest. Reanim. Inten. Terap. 1975; 2: 317-321.
Swerdlow M. A preliminary history of Pain Relief Clinics in Europe. The Pain Clinic 1986; 2: 77-82.
|
